Ανοιχτή Πρόσβαση

Ανοικτή Επιστήμη


Η Ανοικτή Επιστήμη είναι ένα νέο πρότυπο πρακτικών, μέσων και συνεργασίας για την παραγωγή και διάθεση επιστημονικού έργου και αποτελεσμάτων της έρευνας, με άμεσο επιστημονικό, οικονομικό και κοινωνικό αντίκτυπο. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ορίζει την Ανοικτή Επιστήμη ως τη συνεχή εξέλιξη του τρόπου διεξαγωγής της έρευνας και οργάνωσης της επιστήμης. Η Ανοικτή Επιστήμη επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο διεξάγεται η έρευνα, συνεργάζονται οι ερευνητές, διαμοιράζεται η γνώση και οργανώνεται η επιστήμη. Με άλλα λόγια επηρεάζει ολόκληρο τον κύκλο της έρευνας, από τη σύλληψη της ερευνητικής ιδέας μέχρι το στάδιο της δημοσίευσης των ερευνητικών αποτελεσμάτων και τον τρόπο με τον οποίο ο κύκλος αυτός οργανώνεται.

Συνδυάζει αρχές που χαρακτηρίζουν, μεταξύ άλλων, την Ανοικτή Πρόσβαση σε επιστημονικές δημοσιεύσεις, ερευνητικά δεδομένα, λογισμικό έρευνας, καθώς και σε υποδομές και υπηρεσίες έρευνας.

Εξίσου σημαντικές πτυχές της Ανοικτής Επιστήμης είναι επίσης οι ανοικτοί μηχανισμοί χρηματοδότησης (πλατφόρμες crowdsourcing κα), η επιστήμη των πολιτών, οι η-υποδομές (αποθετήρια, ψηφιακές βιβλιοθήκες κτλ), οι μηχανισμοί ανοικτής αξιολόγησης (open peer review) όπου τόσο η ταυτότητα του αξιολογητή όσο και του συγγραφέα είναι γνωστές, καθώς και η ανάπτυξη και χρήση νέων δεικτών απήχησης (altmetrics). Με βασικές αρχές την ελεύθερη διαδικτυακή πρόσβαση σε επιστημονικές δημοσιεύσεις, ερευνητικά δεδομένα και λογισμικό έρευνας που παράγονται από δημόσια χρηματοδοτούμενη έρευνα, καθώς επίσης την πρόσβαση σε υποδομές και υπηρεσίες έρευνας και τη διασύνδεση με το Ευρωπαϊκό Οικοσύστημα Ανοικτής Επιστήμης και Καινοτομίας, έντεκα εθνικοί Ακαδημαϊκοί και Ερευνητικοί οργανισμοί και εικοσιέξι εθνικές και ευρωπαϊκές υποδομές και πρωτοβουλίες ένωσαν τις δυνάμεις τους για τη συγγραφή του Εθνικού Σχεδίου Ανοικτής Επιστήμης για την Ελλάδα. Το Εθνικό Σχέδιο για την Ανοικτή Επιστήμη, περιγράφει τους βασικούς άξονες πολιτικής και μέσων υλοποίησης για την Ανοικτή Επιστήμη στη χώρα και απευθύνεται προς την πολιτική ηγεσία, οργανισμούς χρηματοδότησης έρευνας, καθώς και το σύνολο των οργανισμών ΕΤΑΚ της χώρας. Στην ΕΕ, ήδη δεκατρία από τα εικοσιεπτά Κράτη Μέλη διαθέτουν συγκεκριμένες εθνικές πολιτικές για την Ανοικτή Επιστήμη.

Το όραμα για την Ανοικτή Επιστήμη στην Ελλάδα-βασικά σημεία

  • H καθιέρωση της ανοικτής πρόσβασης στις επιστημονικές
    δημοσιεύσεις για το σύνολο της επιστημονικής παραγωγής που προκύπτει
    από δημόσια χρηματοδοτούμενα προγράμματα.
  • Η υποστήριξη και προώθηση πρακτικών για ανοικτά και FAIR δεδομένα και
    για το ανοικτό λογισμικό έρευνας.
  • H συνεχής κατάρτιση των ερευνητών σε πρακτικές ανοικτής επιστήμης και η
    ενσωμάτωσή τους στην τριτοβάθμια εκπαίδευση.
  • H ενδυνάμωση των εθνικών υποδομών έρευνας και η σύγκλιση με το
    Ευρωπαϊκό Νέφος Ανοικτής Επιστήμης (EOSC).


Το πλήρες κείμενο της δημοσίευσης εμφανίζεται εδώ National Plan for Open
Science

Ανοικτή Πρόσβαση


Η Α.Π. είναι μέρος μιας γενικότερης πρακτικής μέσα στο ευρύτερο Εθνικό Σχέδιο για την Ανοικτή Επιστήμη. Η ελεύθερη,  απεριόριστη πρόσβαση μέσω διαδικτύου σε όλων των ειδών τα αποτελέσματα της επιστημονικής έρευνας μαζί με το δικαίωμα της χρήσης και της επανάχρησης αυτής της πληροφορίας (SPARC) Εισαγωγικό βίντεο με ελληνικούς υπότιτλους (υπάρχει κι ακόμη ένα στο ΠΑΜΑΚ) https://youtu.be/FHbwuWxtMvs
Μπορεί να υλοποιηθεί με δυο τρόπους A. Την Χρυσή Ανοικτή Πρόσβαση (χρυσός δρόμος) -δημοσίευση σε περιοδικά υψηλού κύρους όπου η κάλυψη των ποσών δημοσίευσης μπορεί να γίνει με διάφορους τρόπους όπως η παροχή εκπτώσεων ή η πλήρης απαλλαγή για τα μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας μέσω συμφωνιών του ΣΕΑΒ με συγκεκριμένους εκδότες Συμφωνίες Α.Π.

Πλεονεκτήματα

  • Ευκολία δημοσίευσης: ο συγγραφέας επιλέγει τις άδειες Creative Commons
    για να αδειοδοτήσει το άρθρο του, η τελική έκδοση του εκδότη  του άρθρου
    μπορεί εύκολα να επαναχρησιμοποιηθεί, το άρθρο μπορεί τάχιστα να
    κατατεθεί σε Ιδρυματικό Αποθετήριο.
  • Ποιότητα δημοσίευσης: χρήση ομότιμης κρίσης (peer-review), τήρηση
    προτύπων στη διαδικασία παραγωγής και δημοσίευσης όπως ακριβώς και
    στα άρθρα συνδρομητικών περιοδικών.
  • Πρόσβαση: το τελικό, δημοσιευμένο άρθρο καθίσταται άμεσα και ελεύθερα
    διαθέσιμο ηλεκτρονικά, αυξάνοντας έτσι τη χρήση και αναγνωρισημότητά
    του.
  • Επίδραση: μπορεί να αυξήσει τον αντίκτυπο της επιστημονικής έρευνας σε
    συγκεκριμένο επιστημονικό πεδίο ή υπο-πεδίο.


Η Χρυσή Ανοικτή Πρόσβαση ακολουθεί το μοντέλο δημοσίευσης επί πληρωμή (pay-
to-publish model). Τα κύρια χαρακτηριστικά της είναι:

  • Το άρθρο δημοσιεύεται σε περιοδικό Ανοικτής Πρόσβασης ή σε υβριδικό
    (συνδρομητικό) περιοδικό.
  • Καταβολή τελών δημοσίευσης (Article Publication ή Processing Charges –
    APC)
  •  Η πληρωμή των τελών δημοσίευσης συνήθως αναλαμβάνεται από τους
    χρηματοδότες έρευνας ή από το ίδρυμα για το οποίο εργάζεται ο
    συγγραφέας του άρθρου.
  • Το άρθρο συνήθως δημοσιεύεται με μια από τις άδειες Creative Commons.
  • Τα πνευματικά δικαιώματα συνήθως παραμένουν στον συγγραφέα.
  • Το άρθρο μπορεί να μοιραστεί αμέσως και ελεύθερα σε προσωπικούς,ιδρυματικούς ή δημόσιους ιστότοπους.
  • Το άρθρο συνήθως αυτo-αρχειοθετείται σε ένα αποθετήριο.(πως γίνεται αυτό)

Β. Την Πράσινη Ανοικτή Πρόσβαση (πράσινος δρόμος) αυτοαρχειοθέτηση (self- archive) του ερευνητικού υλικού σε αποθετήρια Α.Π. Η διαδικασία αυτή αποτελεί πρόσφορη λύση όταν δεν υπάρχουν τα χρήματα για την έκδοση μέσω χρυσού δρόμου, είναι ασφαλής και παρέχει μόνιμα αναγνωριστικά διευθύνσεων για έγκυρες αναφορές στις εργασίες. Τα ιδρυματικά αποθετήρια είναι αποδεκτά από τους εκδότες σε αντίθεση με τα αποθετήρια τύπου ResearchGate και Academia.edu Οι πολιτικές αυτό-αρχειοθέτησης ποικίλουν ανάλογα με το περιοδικό ή τον εκδότη και καθορίζουν τους σχετικούς όρους αναφορικά με:
 Ποια έκδοση του άρθρου μπορεί να αυτο-αρχειοθετηθεί.
 Που (ιδρυματικό αποθετήριο ή ιστοσελίδα).
 Πότε (αμέσως μετά, με τη δημοσίευση ή μετά από συγκεκριμένη χρονική περίοδο) μπορεί το άρθρο να καταστεί διαθέσιμο.


Λίστα με την πολιτική αυτό-αρχειοθέτησης εκδοτών, μπορείτε να βρείτε στην πηγή
https://v2.sherpa.ac.uk/romeo/

Συμμόρφωση του Π.Ι. στις αρχές της Α.Π. μέσω του ΣΕΑΒ Διακήρυξη για την Ανοιχτή Πρόσβαση στην Ελλάδα Η Β.Ι στηρίζει τη δημοσίευση επιστημονικών εργασιών για να «ενεργοποιηθεί» όμως η πρόβλεψη για ΑΠ, θα πρέπει ο κύριος συγγραφέας (corresponding author) να ανήκει στην κοινότητα των μελών του ΣΕΑΒ και συστήνεται η υποβολή να γίνεται με τον ιδρυματικό λογαριασμό του συγγραφέα.

Συχνές ερωτήσεις

1. Τί είναι υβριδικό περιοδικό και τί περιοδικό Ανοικτής Πρόσβασης
Το υβριδικό περιοδικό (hybrid journal) είναι περιοδικό με συνδρομή, το οποίο δίνει τη δυνατότητα στο συγγραφέα να δημοσιεύσει το άρθρο του με ανοικτή πρόσβαση. Τα τέλη συνδρομής περιοδικού και τα τέλη δημοσίευσης του άρθρου συνήθως προσαρμόζονται, ώστε να αποφεύγεται η διπλή χρέωση (double-dipping). Το περιοδικό Ανοικτής Πρόσβασης (fully open access journal) δημοσιεύει όλα τα άρθρα του με Ανοικτή Πρόσβαση και δεν υπάρχουν συνδρομητές. Ο τελικός χρήστης μπορεί ελεύθερα να διαβάσει, να «κατεβάσει» και να μοιραστεί το άρθρο.


2. Τί είναι το APC?
Είναι η συντομογραφία του Article Publication ή Processing Charge, δηλαδή, το τέλος δημοσίευσης του άρθρου που συνήθως χρεώνει ένα περιοδικό Ανοικτής Πρόσβασης. Το APC μπορεί να ζητηθεί πριν ή μετά την αποδοχή του άρθρου προς δημοσίευση αλλά η πληρωμή του APC γίνεται πάντα μετά την αποδοχή. Γενικά, ο χρόνος και το ύψος του APC ποικίλουν ανάλογα με τον εκδότη, το περιοδικό και το θεματικό πεδίο που εντάσσεται το άρθρο.


3. Ποιος πληρώνει το APC?
Συγγραφέας: αποτελεί έξοδο/επιλέξιμη δαπάνη σε προγράμματα χρηματοδότησης, απαλλαγή ή έκπτωση στην τιμή του APC για ορισμένες χώρες. Χρηματοδότης: παρέχει ειδική χρηματοδότηση για δημοσίευση με Ανοικτή Πρόσβαση ή την εντάσσει στη γενική του χρηματοδότηση. Ίδρυμα: καλύπτει το κόστος του APC κεντρικά με χρηματοδότηση αφιερωμένη ειδικά για τις ανάγκες της Ανοικτής Πρόσβασης και/ή συνάπτει συμφωνίες πληρωμής με τους εκδότες. Επιστημονικές Ενώσεις (Societies):  παρέχουν ειδική χρηματοδότηση για έκδοση με
Ανοικτή Πρόσβαση.
 
4. Υπάρχει χρηματοδότηση για την Ανοικτή Πρόσβαση?
Διεθνώς, υπάρχουν περίπου 100 προγράμματα που χρηματοδοτούν την Ανοικτή Πρόσβαση (π.χ.  το πρόγραμμα Horizon 2020). Πολλοί χρηματοδότες έρευνας, φορείς και ιδρύματα έχουν εντάξει τη χρηματοδότη για Ανοικτή Πρόσβαση στον οικονομικό προγραμματισμό τους ή  έχουν δημιουργήσει ειδική χρηματοδότηση για
την κάλυψη των APCs, εκ μέρους των ερευνητών, καθηγητών και γενικά, μελών τους.

 
5. Τί γίνεται με την πνευματική ιδιοκτησία και αδειοδότηση?
Η πολιτική πνευματικών δικαιωμάτων ποικίλει ανάλογα με τον εκδότη και το περιοδικό. Συστήνεται η χρήση των αδειών Creative Commons για τη μη μεταβίβαση του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας του δημιουργού, στον εκδότη.
Ένα καλό παράδειγμα παραρτήματος (addendum) εκδοτικής σύμβασης που ευρέως χρησιμοποιείται για τη διατήρηση των δικαιωμάτων του συγγραφέα είναι του SPARC (The Scholarly Publishing and Academic Resources Coalition).

6. Τι είναι οι Άδειες Creative Commons (CC licenses):
Δίνουν τη δυνατότητα στο ευρύ κοινό να μοιραστεί, χρησιμοποιήσει και επαναχρησιμοποιήσει το πνευματικό δημιούργημα ενός συγγραφέα. Διασφαλίζουν  τους χρήστες ενός πνευματικού δημιουργήματος ότι ενεργούν σύννομα, καθώς συμμορφώνονται με τα οριζόμενα σε μια άδεια Creative Commons. Διατίθενται έξι (6) είδη αδειών CC. Η περισσότερο διαδεδομένη άδεια είναι η CC-BY (Creative Commons Attribution License). Επιτρέπει στον τελικό χρήστη να κάνει το οτιδήποτε σε ένα άρθρο, για παράδειγμα, να «χτίσει» πάνω σε αυτό χωρίς να πρέπει να ζητήσει άδεια από τον δημιουργό του άρθρου. Έτσι, διευκολύνεται η συνέχεια της έρευνας και η κίνηση των ιδεών.


7. Τί είναι οι διαταγές/εντολές Ανοικτής Πρόσβασης (OAmandates)?
Πρόκειται για διαταγές/εντολές που απαιτούν από τους λήπτες χρηματοδότησης να διαθέτουν ελεύθερα την έρευνά τους, έτσι ώστε η δημόσια χρηματοδοτούμενη έρευνα να καθίσταται διαθέσιμη προς όλους. Σήμερα, ιδρύματα, χρηματοδότες έρευνας, επιστημονικές ενώσεις και οργανισμοί, διεθνώς, έχουν υιοθετήσει τέτοιες διαταγές/εντολές. Μερικές OA mandates προτιμούν τον Πράσινο (Green) ή το Χρυσό (Gold) μοντέλο Ανοικτής Πρόσβασης. Άλλες, δίνουν τη δυνατότητα στους συγγραφείς να επιλέξουν το μοντέλο που επιθυμούν (Πράσινο ή Χρυσό) προκειμένου να διαθέσουν  το άρθρο τους με ανοικτή πρόσβαση. Μερικοί χρηματοδότες έρευνας έχουν απαιτήσεις για Ανοικτά Δεδομένα. Το SHERPA/Juliet αποτελεί πηγή με τις πολιτικές Ανοικτής Πρόσβασης των φορέων χρηματοδότησης έρευνας. Εναλλακτικά, στους ιστότοπους των εκδοτών μπορούν να αναζητηθούν οι εν λόγω πολιτικές.

8. Τί είναι τα Αποθετήρια (Repositories)?
Είναι μια δομημένη δικτυακή βάση δεδομένων που λειτουργεί με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και επιτρέπει τη διαχείριση, διατήρηση, διακίνηση του επιστημονικού έργου που κατατίθεται σ’ αυτήν. Κατάθεση άρθρων: τα Αποθετήρια δύναται να περιλαμβάνουν υποβληθέντα, κατατεθέντα ή την τελική έκδοση του εκδότη άρθρα, ανάλογα με την πολιτική του χρηματοδότη έρευνας και του περιοδικού που θα δημοσιευτεί το άρθρο. Ένα από τα πιο διαδεδομένα θεματικά αποθετήρια έρευνας είναι το PubMed Central. Μία διεθνής λίστα Αποθετηρίων μπορεί να βρεθεί στους συνδέσμους http://www.opendoar.org/


9. Τι είναι το ROARMAP?
http://roarmap.eprints.org/view/country/
Το Μητρώο των Αποθετηρίων Ανοικτής Πρόσβασης ROARMAP http://roarmap.eprints.org/ φιλοξενεί περί τα 837 πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα που έχουν υιοθετήσει μια πολιτική Α.Π. για τις δημοσιεύσεις των μελών
τους.

10. Τί είναι τα Ανοικτά Δεδομένα (OpenData)?
Πρόκειται για ψηφιακά προϊόντα έρευνας, ελεύθερα διαθέσιμα, τα οποία αποτελούν αναπόσπαστα μέρη για την κατανόηση της εν λόγω έρευνας. Παραδείγματα Ανοικτών Δεδομένων είναι κώδικας, βίντεο, εικόνα. 42 χρηματοδότες έρευνας απαιτούν την αρχειοθέτηση ανοικτών δεδομένων σε Αποθετήρια και 18 τη συνιστούν (πηγή: SHERPA/Juliet). Γενικά, όλο και περισσότεροι χρηματοδότες έρευνας απαιτούν από τους χρηματοδοτούμενους την κατάθεση των δεδομένων έρευνας σε αντίστοιχα Αποθετήρια. Έτσι, επιτυγχάνεται ο διαμοιρασμός της έρευνας μεταξύ των ερευνητών για την διευκόλυνση της πρόσβασης και της επανάχρησης των ερευνητικών δεδομένων. Στα σημαντικότερα πλεονεκτήματα του διαμοιρασμού των δεδομένων συγκαταλέγεται η ερευνητική διαφάνεια, η αύξηση του ρυθμού νέων ανακαλύψεων και η  αύξηση της προστιθέμενης αξίας της επένδυσης .

Μία διεθνής λίστα Αποθετηρίων Δεδομένων βρίσκεται στο σύνδεσμο 
http://www.re3data.org/

11. Τι είναι το HELIX
Το HELIX η Ελληνική Υπηρεσία Δεδομένων https://hellenicdataservice.gr/main/ είναι η εθνική ψηφιακή υποδομή για την υποστήριξη της έρευνας έντασης δεδομένων. Προσφέρει τις υπηρεσίες του απευθείας προς τους χρήστες του ως μία αυτόνομη υπολογιστική υποδομή νέφους, για την υποστήριξη του διαμοιρασμού δεδομένων, της ανοικτής πρόσβασης, καθώς και του πειραματισμού με δεδομένα. Το HELIX υιοθετεί πλήρως τις αρχές της ανοικτότητας για την επιστημονική επικοινωνία και το διαμοιρασμό δεδομένων, εξασφαλίζοντας πως τα δεδομένα είναι αναζητήσιμα, διαθέσιμα, διαλειτουργικά και επαναχρησιμοποιήσιμα (FAIR).


12. Πώς να επιλέξω ανάμεσα στην Πράσινη και Χρυσή Ανοικτή Πρόσβαση?
Η επιλογή μεταξύ της Πράσινης και Χρυσής Ανοικτής Πρόσβασης εξαρτάται από τον συνδυασμό της πολιτικής του χρηματοδότη έρευνας και της πολιτικής του περιοδικού που θα δημοσιευτεί η έρευνα. Ένα εργαλείο που συνδυάζει τις πολιτικές των χρηματοδοτών έρευνας και των περιοδικών είναι το SHERPA/FACT Funders & Authors Compliance Tool. Πιο συγκεκριμένα, το βήματα που πρέπει να ακολουθηθούν είναι:

Βήμα 1 ο – Ποια είναι η πολιτική του χρηματοδότη της έρευνας?

  • Εντοπίζω την πολιτική του χρηματοδότη της έρευνάς μου, η οποία (έρευνα)
    δημοσιεύεται μέσω του άρθρου μου.
  • Χρησιμοποιώ εργαλεία όπως το SHERPA/Juliet ή τους ιστότοπους των
    εκδοτών.


Βήμα 2 ο – Ποια είναι η πολιτική του περιοδικού?

  • Εντοπίζω την πολιτική του περιοδικού που θέλω να δημοσιεύσω.
  • Χρησιμοποιώ εργαλεία όπως το SHERPA/ROMEO ή τους ιστότοπους των
    εκδοτών.

Traditional OA
1 Πληρώνεις για να διαβάσεις Ελεύθερη ανάγνωση
2 Περιορισμένη πρόσβαση (β/κες ή συνδρομή) Ελεύθερα διαθέσιμο
3 Περιορισμένη ομότιμη κρίση Απεριόριστη ομότιμη κρίση/ διαμοιρασμός/ συνεργασίες
4 Αποκλεισμός χρήσης-επανάχρησης Ελεύθερη χρήση/επανάχρηση
5 Καθυστέρηση στον κύκλο της δημοσίευσης Συντομότερη διάρκεια ροής δημοσίευσης
6 Πιθανή χρέωση Μεγαλύτερη ανακαλυψιμότητα

Global initiatives
PlanS with effect from 2021 all scholarly publications on the results from research funded by public or private grants provided by national, regional and international research councils and funding bodies, must be published in OA journals on OA platforms, or immediately available through OA repositories without embargo

Coalition S funders

The European Commission

WHO

Wellcome London

The Bill AND Melinda Gates Foundation in Seattle and Washington

17 national funders mostly in Europe

20 major signatories

33 universities with OA funds

74 universities faculty voted for OA policies

OA equality or Equity